نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات دانشگاه الزهرا (س).

2 استاد گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا(س).

3 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه قم.

چکیده

درباره‌ی حجیّت خبر واحد، سه دیدگاه همواره مطرح بوده است؛ عدم حجیّت، حجیّت عقلائی و حجیّت تعبّدی که در آن، نه تطابق با واقع؛ بلکه صرفاً احراز معذّریت و منجزیّت، مورد توجه است، نظریه‌پردازان «تبیین فهرستی» و نیز منتقدان ایشان، هر دو بر این باورند که در مباحث مربوط به حجیّت خبر واحد، ضرورتاً باید از مسئله‌ی تعبّد، صرف نظر کرد. با این تفاوت که «تبیین فهرستی»، تعبّد را در تقابل با واقع‌گرایی و به‌کارگیری آن در فرایند اعتبارسنجی را موجب تحیّر در فضای حدیث‌پژوهی می‌داند؛ در حالی که منتقدان، اساساً منکر تأثیر مسئله‌ی تعبّد بر فرایند اعتبارسنجی اخبار هستند و موضوعیت آن را صرفاً در مسئله‌ی اصل رجوع به اخبار پذیرفته‌اند. نوشتار حاضر، از گذر مطالعه‌ی زوایای این دو دیدگاه، نشان می‌دهد در فرایند حدیث‌پژوهی، سخن از گذار از تعبّد، به سادگی ممکن نیست؛ زیرا رابطه‌ی میان تعبّد و واقع‌گرایی، رابطه‌ی تلازم است؛ به‌گونه‌ای که با حذف تعبّد از تمامی عرصه‌های حدیث‌پژوهی، دیگر امکان اثبات حجیّت شرعی کلام معصوم (ع) وجود ندارد. اشکال بنیادین دیگر این‌که «تبیین فهرستی» اعتبارسنجی واقع‌گرا را در بعد روشی به معنای تغییر کاربری داده‌های حدیث‌پژوهی از اصولی به تاریخی و به تبع آن، تغییر فرایند اعتبارسنجی از «راوی‌محوری» به «کتاب‌محوری» می‌داند؛ درحالی که اصرار به این تغییر کاربری، نه تنها ناشی از عدم درک صحیح جایگاه تعبّد است؛ بلکه بر مبنای پر اشکال مصونیت مکتوب نسبت به شفاهی استوار است و در بعد روشی نیز مسئله‌ی تفاوت موضوعی روایات را نادیده گرفته است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

انصاری، حسن، بی‌تا، Ansari.kateban.com.
انصاری، مرتضی، فرائدالاصول، قم، مجمع فکر الاسلامی، 1419ق.
ایروانی، باقر، ترجمه و شرح دروس فی علم الاصول، ترجمه:حامد دلاوری، قم، نصایح، چاپ سوم، 1393ش.
جمعی از محققان مرکز اطلاعات منابع اسلامی، فرهنگنامه اصول فقه، مقاله حجیّت ظن، قم، پژوهش‌گاه علوم و فرهنگ اسلامی، 1389ش.
حب‌الله، حیدر، نظریة السنّة فی فکرالامامی الشیعی التکوّن و الصیرورة، بیروت، مؤسسة الانتشار العربی، 2006م.
رحمان‌ستایش، محمدکاظم. و مهدی غلامعلی. "نقدپنداره رویگردانی محدثان شیعه از اسناد". تحقیقات علوم قرآن و حدیث 12، 27(1394): 131-153. 10.22051/tqh.2015.2058 doi:
سزگین، فؤاد، تاریخ نگارشهای عربی، به ویراستاری احمدرضا رحیمی ریسه، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1380ش.
شولر، گریگور، شفاهی و مکتوب در نخستین سدههای اسلامی، ترجمه: نصرت نیل‌ساز، تهران، حکمت، 1393ش.
طوسی، محمدبن‌حسن، الاستبصار فیما اختلف من الاخبار، محقق: سیدحسن موسوی خرسان، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1390ش.
_______________، العدة فی اصول الفقه، تحقیق: محم رضا انصاری قمی، قم، چاپخانه ستاره، 1417ق.
عمادی‌حائری، سیدمحمد، بازسازی متون کهن حدیث شیعه، قم، دارالحدیث، 1394ش.
فولادزاده، وحید؛ رحمان‌ستایش، محمدکاظم؛ غلامعلی، مهدی، رساله‌ی مطالعهی نقدی تبیین فهرستی در اعتبارسنجی احادیث، رساله سطح چهار حوزه، دانشگاه قم، 1398ش.
مددی‌موسوی، سیداحمد، بیانات درس خارج اصول، انتشار الکترونیکی، 1385-1398، www.ostadmadadi.ir.
__________________، بیانات درس خارج فقه، انتشار الکترونیکی، 1385-1398، www.ostadmadadi.ir.
__________________، حجیت تعبدی خبر چیست، وبگاه دروس و آثار حضرت آیت‌الله استاد سیداحمد مددی، dorous.ir/Persian/article/12.
__________________، نگاهی به دریا، قم، موسسه کتاب‌شناسی شیعه، 1393ش.
مرتضی، موسوی‌بغدادی، الذریعة الی اصول الشریعه، تصحیح و تعلیق ابوالقاسم کرجی، تهران، دانشگاه تهران، 1984م.
مطهری، مرتضی، آشنایی با علوم اسلامی، تهران، صدرا، چاپ پانزدهم، 1374ش.
مفید، محمدبن‌محمد، التذکرة بأصول الفقه، بیروت، دارالمفید، چاپ دوم، 1993م.
منتظری نجف‌آبادی، حسینعلی، نهایةالاصول: تقریرات الابحاث آیةالله البروجردی، تهران، تفکّر، 1415ق.
میرزایی، احمد، بررسی روایات به روش فهرستی، قم، مؤسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام، 1370ش.
میرزائی، محمد. و احمد ابراهیمی‌زاده. "جایگاه مفاهیم علم و ظنّ در اعتبارسنجی خبر واحد". مطالعات فهم حدیث 3، 6(1396): 103-121. doi: 10.30479/mfh.2017.1163