نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث دانشگاه اصفهان

2 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه اصفهان

چکیده

طبق روایتی در منابع عامه، عثمان در حاشیه­ی پاسخ به سؤال اعتراضی ابن عباس درباره­ی دلیل حذف بسم الله از ابتدای سوره­ی توبه و اتصال آن به انفال، تأکید می­کند که جایگاه تمامی آیات-جز دو سوره­ی توبه و انفال- توسط پیامبر(ص) تعیین شده ­است. برخی معاصران با تکیه بر این توصیف عثمان، قائل به چینش آیات برخلاف سیر طبیعی نزولشان یا به عبارتی نزول گسسته­ی سوره­های قرآن شده­اند. در حالی که تأمل در اسناد چندگانه­ی این روایت نشانگر ضعف چشمگیر همه­ی آنها به سبب وجود حلقه­های مشترک راویان، مجهول بودن یکی از روات اصلی (یزید فارسی) و در نهایت تفرد عثمان در نقل این سنت وحیانی است. از دیگر سو، متن روایت نیز به سبب وجود نسخ مختلف دچار اضطراب بوده و حتی در برخی نُسخ موضوع روایت به کلی تغییر یافته و هیچ­گونه دلالتی بر کیفیت نزول سوره­ها ندارد. در مقابل، روایت صحیح السندی در منابع فریقین مبنی بر نزول بسمله در ابتدای سوره­ها و اختصاص تمامی آیات میان دو بسمله به یک سوره نقل شده که بر نزول پیوسته­ی سوره­ها و چینش آیات برحسب سیر طبیعی نزولشان در سور دلالت داشته و بیش از پیش دلالتِ روایتِ عثمان بر نزول گسسته­ی سوره­ها را مخدوش ساخته ­است.

کلیدواژه‌ها

قرآن کریم.
آقایی، سیدعلی، حلقه مشترک و پیوند آن با اصطلاحات حدیثی، تهران: تاریخ و تمدن اسلامی، سال هشتم، 1391ق، سال هشتم، شماره57.
آلوسی، سیدمحمود، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، علی عبدالباری عطی، بیروت: دارالکتب العلمیه، 1415ق.
ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، فتح الباری شرح صحیح البخاری، بیروت: دارالمعرفۀ، 1379ق.
ابن عاشور، محمد بن طاهر، التحریر و التنویر، بیروت: مؤسسه التاریخ، بی­تا.
ابن کثیر دمشقی، اسماعیل بن عمرو، تفسیر القرآن العظیم (ابن کثیر)، محمدحسین شمس الدین، بیروت: دار الکتب العلمیة، منشورات محمدعلی بیضون، 1419ق.
ابوداوود، سلیمان بن اشعث، سنن ابی داوود، محمد محیی الدین، بیروت: المکتبۀ العصریۀ، بی­تا.
ابوداوود، عبد الله بن سلیمان، کتاب المصاحف، محمد بن عبده، قاهره: الفاروق الحدیثیۀ، 1423ق.
ابوشهبة، محمد بن محمد، المدخل لدراسة القرآن الکریم‏، قاهره: مکتبه السنه‏، دوم، 1423ق،
ابونعیم، احمد بن عبد الله، معرفۀ الصحابه، عادل بن یوسف العزازی، ریاض: دارالوطن للنشر، 1419ق.
احمد بن حنبل، مسند احمد بن حنبل، شعیب الأرنوؤط، بیروت: مؤسسۀ الرسالۀ، 1421ق.
البانی، محمد ناصرالدین، صحیح و ضعیف سنن ابوداوود، بی­نا، بی­تا.
البانی، محمد ناصرالدین، ضعیف السنن الترمذی، زهیر الشاویش، بیروت: المکتب الاسلامی، 1411ق.
ایوب، حسن، الحدیث فی علوم القرآن و الحدیث‏، اسکندریه‏: دارالسلام‏، دوم‏، 1425ق.
باقلانی، محمد بن­ الطیب، الإنتصار للقرآن‏، عمان، بیروت‏: دار الفتح / دار ابن حزم‏، 1422ق.
بحرانی، هاشم­ بن­ سلیمان، البرهان فی تفسیر القرآن، قم: بنیاد بعثت، تهران، 1416ق.
بزاز، احمد بن­ عمرو، مسند البزاز باسم البحر الزخار، مدینه: محفوظ الرحمن زین الله، مکتبۀ العلوم و الحکم، 1988م.
بغوی، حسین­ بن ­مسعود. معالم التنزیل فی تفسیر القرآن، عبدالرزاق المهدی، بیروت: داراحیاء التراث العربی، 1420ق.
بیهقی، احمد­ بن­ حسین، السنن الکبری، محمدعبد القادر، بیروت: دارالکتب العلمیه، 1424ق.
بهجت پور، عبد الکریم، تفسیر تنزیلی (به ترتیب نزول)، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1392ش.
ترمذی، محمد بن­ عیسی، سنن الترمذی، احمد محمد شاکر، مصر: شرکۀ مکتبۀ و مطبعۀ مصطفی، دوم، 1395ق.
ثعلبى، احمد بن ­ابراهیم، الکشف و البیان عن تفسیر القرآن، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1422ق.
جدیع، عبد الله بن یوسف، المقدمات الأساسیة فی علوم القرآن‏، بیروت: موسسة الریان‏، سوم‏، 1427ق.
جوان آراسته، حسین، درسنامه علوم قرآنى‏، قم‏: بوستان کتاب، ششم، 1380ش.
حاکم نیشابوری، محمد بن­ عبد الله، مستدرک علی الصحیحین، بیروت: دارالکتب العلمیۀ، 1411ق.
حفناوى، محمد ابراهیم، دراسات أصولیة فی القرآن الکریم‏، قاهره: مکتبة و مطبعة الاشعاع الفنیه‏، 1422ق.
حویزی، عبد علی ­بن ­جمعه، نور الثقلین، سیدهاشم رسولی محلاتی، قم: انتشارات اسماعیلیان، چهارم، 1415ق.
خطیب بغدادی، احمد بن ­علی، موضح اوهام الجمع و التفریق، عبدالمعطی امین قعلجی، بیروت: دارالمعرفۀ، 1407ق.
خطیب عمری، محمد بن ­عبد الله، مشکاۀ المصابیح، محمدناصر الدین آلبانی، بیروت: المکتبۀ الاسلامی، 1985م.
دروزه، محمدعزت، التفسیر الحدیث، قاهره: دار إحیاء الکتب العربیة، دوم، 1383ق.
رأفت سعید، محمد، تاریخ نزول القرآن‏، بیروت: دارالوفاء، 1422ق.
زرکشی، محمد بن­ عبد الله، البرهان فی علوم القرآن، محمدابوالفضل ابراهیم، بیروت: المکتبۀ العصریۀ، دوم 1391ق.
سخاوی، علی­ بن­ محمد، جمال القراء و کمال الإقراء، بیروت: مؤسسة الکتب الثقافیه‏، 1419ق.
سمرقندى، نصر بن­ محمد، بحرالعلوم، بی­نا: بی­جا، بی­تا.
سیدقطب، فی ظلال القرآن، بیروت- قاهره: دارالشروق، هفدهم، 1412ق.
سیوطی، جلال الدین، الاتقان فی علوم القرآن، محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت: المکتبۀ العصریۀ، دوم، 1391ق.
...............................، التحبیر فی علم التفسیر، بیروت‏: دارالفکر، 1421ق.
...............................، جامع الاحادیث، حسن عباس زکی، بی­نا، بی­تا.
...............................، الدر المنثور فی تفسیر المأثور، قم: کتابخانه آیة الله مرعشی نجفی، 1404ق.
شاطبی، ابراهیم ­بن ­موسی، الموافقات، أبوعبیدة، بیروت: دار ابن عفان، 1417ق.
شوکانی، محمد بن­ علی، فتح القدیر، دمشق: دار ابن کثیر، 1414ق.
طاهرى، حبیب الله، ‏درسهایى از علوم قرآنى، قم‏: اسوه‏، 1377ش.
طباطبایی، کاظم، سنجش و ارزیابی یک حدیث درباره ی قرآن، مشهد، دانشکده الهیات، 1378ش، ش45-46.
طالقانى‏، سیدعبد الوهاب، علوم قرآن و فهرست منابع(طالقانى)، قم: دارالقرآن الکریم‏، 1361ش.
طبرانی، سلیمان­ بن ­احمد، معجم الوسیط، طارق ­بن ­عوض الله، قاهره: دارالحرمین، بی­تا.
طبری، محمد بن ­جریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفه، 1412ق.
طحاوی، احمد بن­ محمد، شرح مشکل الآثار، شعیب الأرنؤوط، بیروت: مؤسسۀ الرسالۀ، 1415ق.
عبدخلیفه دیلمی، اکرم، جمع القرآن‏، بیروت‏: دارالکتب العلمیة، 1427ق.
عبده، محمد، رشید رضا، تفسیر القرآن الحکیم (المنار)، مصر: الهیئه المصریه العامه للکتاب، 1990م.
عسکرى‏، سیدمرتضى، القرآن الکریم و روایات المدرستین‏، تهران‏: مجمع العلمى الاسلامى‏، دوم‏، 1416ق.
عطار، داود، موجز علوم القرآن‏، بیروت‏: موسسة اعلمى‏، سوم، 1415ق.
علاف، ادیب،‏ البیان فی علوم القرآن‏، دمشق‏: مکتبة الفارابى‏، 1422ق.
عمربن شبۀ، تاریخ المدینه لابن شبۀ، بی­نا: فهیم محمد شلتوت، 1399ق.
عیاشی، محمد بن ­­مسعود، کتاب التفسیر، سیدهاشم­رسولی­محلاتی، تهران: چاپخانه علمیه، 1380ش.
فیض­کاشانى، ملامحسن، تفسیر الصافی، تهران: مکتبه الصدر، دوم، 1415ق.
عبدالرزاق، ابوبکر، المصنف، حبیب الرحمن الأعظمی، بیروت: المکتب الإسلامی، دوم، 1403ق.
غفار، عبد الرسول، المیسر فی علوم القرآن‏، بیروت: مکتبة الرسول الاکرم‏، 1415ق.
قاسم­بن­سلام هروی، ابوعبید، فضائل القرآن، بیروت‏: دارالکتب العلمیة، 1426ق.
قاسمی، محمد جمال­الدین، محاسن التأویل، بیروت: دارالکتب العلمیة، 1418ق.
قرطبی، محمد بن ­احمد، الجامع لاحکام القرآن، تهران: انتشارات ناصر خسرو، 1364ش.
کمالی، سیدعلی، شناخت قرآن، قم‏: اسوه‏، 1370ش.
گرامى‏، محمد على، درسهایى از علوم قرآن، قم‏: احسن الحدیث‏، 1376ش.
مستغفری نسفی، جعفربن­محمد، فضائل القرآن، أحمدبن فارس السلوم، بیروت: دار ابن­حزم، 2008م.
معرفت‏، محمدهادى، تاریخ قرآن، تهران‏: سمت‏، پنجم‏، 1386ش.
..............................، التمهید فی علوم القرآن‏، قم‏: مؤسسة النشر الاسلامى‏، دوم، 1415ق. ‏
میرمحمدى، سیدابوالفضل، بحوث فی تاریخ القرآن و علومه‏، قم: مؤسسة النشر الاسلامى‏، 1420ق.
نحاس، احمد بن ­محمد، الناسخ والمنسوخ، محمد عبدالسلام، کویت: مکتبة الفلاح، 1408ق.
نسائی، احمد بن­ شعیب، سنن نسائی، عبدالفتاح ابوغدۀ، حلب: مکتب المطبوعات الاسلامیۀ، دوم، 1406ق.
نکونام، جعفر، درآمدى بر تاریخ گذارى قرآن‏، تهران: نشر هستى نما، 1380ش.
محدث نوری، مستدرک الوسائل، قم: مؤسسة آل البیت، 1408ق.
مراغی، احمد مصطفی، تفسیر المراغی، بیروت: داراحیاء التراث العربی، بی­تا.
واحدی نیشابوری، علی­ بن­ احمد، الوسیط فی تفسیر القرآن، عادل احمد، بیروت: دارالکتب العلمیۀ، 1415ق.
یونس الخطیب، عبدالکریم، تفسیر القرآنی للقرآن، قاهره: دارالفکر العربی، بی­تا.