ارزیابی سندی و تحلیل محتوایی گونه‌های روایی ذیل آیه 41 سوره حجر

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث دانشگاه فردوسی مشهد

2 دانشجوی دکتری رشته علوم قرآن و حدیث دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران

3 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه فردوسی مشهد

چکیده

در منابع کهن پیرامون آیه «هذا صِراطٌ عَلَیَّ مُسْتَقیم» (الحجر: 41) سه گونۀ روایی به چشم می‌خورد؛ گونۀ اول در مقام تأویل آیه و تطبیق آن با مصداق عینی، حضرت علی (ع) می‌باشد که نمونه‌های فراوانی از آن در تفاسیر روایی یافت می‌شود؛ گونۀ دوم ناظر به اختلاف قرائت، خوانش‌هایی دارای توجیه ادبی از آیه است که در مجموع چهار قرائت برای آن گزارش شده است اما  آن خوانشی از آیه که با آیات مشابه (مرتبط)، سیاق عام آیات قرآن تأیید گردد و از نقلی صحیح و معتبر برخوردار باشد، همان قرائت متداول در قرآن است. اما گونۀ سوم روایات، خوانشی از آیه است که در آن به نام علی (ع) تصریح شده است. این خوانش به این مقدار که علی (ع) مصداقِ تأویلی آیه باشد، خرسند و قانع نبوده و در صدد ارائۀ خوانشی از آیه بوده است که نام آن حضرت، ظاهر لفظ قرآن باشد که البته این خوانش از آیه، در میان شیعیان دستاویزی برای توهم تحریف قرآن نیز قرار گرفته است. در این مقاله با بهره‌گیری از روش سندپژوهی، تحلیل محتوا و سنجش و ارزیابی داده‌ها به این نتیجه دست یافتیم، هیچ‌یک از روایات دسته اخیر، برای ادعای گزاف تحریف قرآن، صلاحیت لازم را ندارند.

کلیدواژه‌ها


 قرآن کریم

آقا بزرگ طهرانی، محمدحسن، الذریعة الی تصانیف الشیعة، بیروت، 25جلد، دارالأضواء، الطبعة الثالثة، بی‌تا.

ابن ابى حاتم، عبدالرحمن بن محمد، تفسیر القرآن العظیم، تحقیق: اسعد محمد الطیب‏، عربستان، مکتبة نزار مصطفى الباز، چاپ سوم، 1419ق.

ابن غضائری، احمد بن حسین، الرجال، تحقیق محمدرضا حسینی جلالی، قم، 1380ش.

ابن بابویه، على بن حسین‏، الإمامة و التبصرة من الحیرة، مصحح: مدرسه امام مهدى علیه السلام‏، قم، مدرسة الإمام المهدى (ع)‏، 1404ق.

ابن جوزى، ابوالفرج عبدالرحمن بن على، زاد المسیر فى علم التفسیر، تحقیق: عبدالرزاق المهدی، بیروت، 4جلد، دار الکتاب العربی، 1422ق.

ابن شاذان، محمد بن احمد، مائة منقبة من مناقب أمیر المؤمنین و الأئمة من ولده علیهم السلام من طریق العامة، ایران- قم، مدرسة الإمام المهدى (ع)، 1407ق.

ابن شهر آشوب مازندرانى، محمد بن على، مناقب آل أبی طالب علیهم السلام (لابن شهرآشوب)، قم، 4 جلد، علامه، 1379ق.

ابن عاشور، محمد بن طاهر، التحریر و التنویر، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.

ابن کثیر دمشقى، اسماعیل بن عمرو، تفسیر القرآن العظیم، تحقیق: محمدحسین شمس‌الدین، بیروت، دار الکتب العلمیة، منشورات محمدعلى بیضون‏، 1419ق.

ابن مشهدى، محمد بن جعفر، المزار الکبیر (لابن المشهدی)، قم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1419ق.

استرآبادى، على، تأویل الآیات الظاهرة فی فضائل العترة الطاهرة، ایران-قم، 1جلد، مؤسسة النشر الإسلامی، 1409ق.

اخفش اوسط، سعیدبن مسعده، معانی القرآن،تحقیق:هدی محمود قراعه، مکتبه الخانجی، قاهره، چاپ اول، 1411ق.

امین، احسان، التفسیر بالمأثور و تطویره عند الشیعه، بیروت-لبنان، 1جلد، دارالهادی، 1421ق.

بابایی، علی اکبر، مکاتب تفسیری، تهران، سَمْت، پژوهشکده حوزه و دانشگاه‏، 1386ش.

بحرانى، سید هاشم بن سلیمان، البرهان فی تفسیر القرآن، قم، مؤسسه بعثه، 1374ش.

ثعلبى نیشابورى، ابواسحاق احمد بن ابراهیم‏، الکشف و البیان عن تفسیر القرآن‏، بیروت، دار إحیاء التراث العربی‏، 1422ق.

حسکانی، عبید الله بن عبدالله، شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، تهران، التابعة لوزارة الثقافة و الإرشاد الإسلامی، مجمع إحیاء الثقافة الإسلامیة، 1411ق.

حسینی استرآبادی، سید شرف الدین علی، تأویل الآیات الظاهرة، قم، 1جلد، دفتر انتشارات اسلامى جامعه‏ى مدرسین حوزه علمیه قم، 1409ق.

خطیب، عبدالکریم‏، التفسیر القرآنى للقرآن‏، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.

ذهبی، محمد حسین، التفسیر و المفسرون، دار احیاء التراث العربی، بیروت، بی­تا.

زمخشری، محمود، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، بیروت، 4جلد، دارالکتاب العربی، چاپ سوم، 1407ق.

سیوطی، جلال الدین، الإتقان فی علوم القرآن‏، بیروت، 2جلد، دار الکتاب العربى‏، چاپ دوم، 1421ق.

-------------، الدر المنثور فى تفسیر المأثور، قم، کتابخانه آیة الله مرعشى نجفى، 1404ق.

شهیدی صالحی، عبدالحسین، تفسیر و تفاسیر شیعه، قزوین، حدیث امروز، 1381ش.

صادقى تهرانى، محمد، البلاغ فى تفسیر القرآن بالقرآن‏، قم، مولف، 1419ق.

---------، الفرقان فى تفسیر القرآن بالقرآن، قم، انتشارات فرهنگ اسلامى، چاپ دوم، 1365ش.

صفار، محمد بن حسن، بصائر الدرجات فی فضائل آل محمّد صلّى الله علیهم‏، ایران- قم، مکتبة آیة الله مرعشی نجفی‏، چاپ دوم، 1404ق.

طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، 20جلد، دفتر انتشارات اسلامى جامعه‏ى مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ پنجم، 1417ق.

طبرسى، فضل بن حسن، جوامع الجامع، تهران، انتشارات دانشگاه تهران و مدیریت حوزه علمیه قم، 1377ش.

--------------- ،‏ مجمع البیان فى تفسیر القرآن، تهران، انتشارات ناصر خسرو، چاپ سوم، 1372ش.

طبرى، ابو جعفر محمد بن جریر، جامع البیان فى تفسیر القرآن‏، بیروت، دار المعرفه، 1412ق.

طوسی، محمد بن حسن، التبیان فى تفسیر القرآن، بیروت، دار احیاء التراث العربى، بی‌تا.

عسکری، سید مرتضی، القرآن الکریم و روایات المدرستین‏، تهران، مجمع العلمی الاسلامی، چاپ دوم، 1416ق.

عیاشى، محمد بن مسعود، تفسیر العیّاشی، تهران، المطبعة العلمیة، 1380ق.

فیض کاشانى، ملامحسن‏، تفسیر الصافی‏، مصحح: حسین اعلمی، تهران، 5جلد، مکتبه الصدر، چاپ دوم، 1415ق.

قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لأحکام القرآن، تهران، 21جلد، انتشارات ناصرخسرو، 1364ش.

قمی مشهدی، محمد بن محمدرضا، تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، سازمان چاپ و انتشارات، 1368ش.

کلینى، محمد بن یعقوب بن اسحاق، الکافی (ط - الإسلامیة)، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، 1407ق.

کوفى، فرات بن ابراهیم، تفسیر فرات الکوفی، تهران، مؤسسة الطبع و النشر فی وزارة الإرشاد الإسلامی، 1410ق.

مجاهد، ابن جبر، تفسیر الامام مجاهد بن جبر، تحقیق: محمد عبد السلام ابوالنیل، دارالفکر الاسلامیه الحدیثه، بی‌جا، 1410ق.

مجلسى، محمد باقر، بحار الأنوارالجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار (ط - بیروت)، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، 1403ق.

-------------‏، مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول‏، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ دوم، 1404ق.

مدیر شانه چی، کاظم، درایه الحدیث، دفتر انتشارات اسلامی، قم، 1391ش.

معرفت، محمد هادی، تاریخ قرآن، تهران، انتشارات سمت، چاپ پنجم، 1382ش.

نجاشی، احمد بن على، رجال النجاشی، قم، 1 جلد، مؤسسة النشر الاسلامی التابعه لجامعه المدرسین بقم المشرفه، چاپ ششم، 1365ش.

نوری، حسین بن محمد تقی، فصل الخطاب فی تحریف کتاب رب الارباب، چاپ سنگی.

نویری، محمدبن محمد، شرح طیبة النشر فی القراءات‏، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1424ق.