تحلیلی بر دیدگاه اندیشمندان شیعه در رفع تعارض روایات سعادت و شقاوت ذاتی با اختیار انسان

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه خوارزمی

2 دانش پژوه سطح چهار حوزه علمیه رفیعه المصطفی

چکیده

سعادت و شقاوت یکی از مباحث مهم فلسفی و کلامی است. در آموزه‌های روایی ائمه (ع) نیز پیرامون حقیقت سعادت و شقاوت و اختیاری بودن آن فراوان بحث شده است. با این حال، ظاهر برخی احادیث بر سعادت و شقاوت ذاتی انسان و نفی اختیار او در رقم‌زدن سرنوشت خویش دلالت دارد. از نظر برخی اندیشمندان، سعادتمندی با غایت مطلوب انسان و کمال نهایی او هماهنگی دارد و دست‌یابی به آن با انتخاب آگاهانه آدمی و اعمال اختیاری او حاصل می‌شود. عده‌ای دیگر از صاحب‌نظران با تکیه بر ظاهر احادیث یادشده به حاکم‌بودن جبر بر سرنوشت انسان، باور دارند. وجود این تعارض‌، محدثان و صاحب‌نظران امامیه را بر آن داشته تا با شیوه‌های گوناگون به تبیین و توجیه این روایات بپردازند. در پژوهش حاضر به شیوه تحلیل محتوا برآنیم پس از طرح دیدگاه شاخص‌ترین اندیشمندان شیعه پیرامون این روایات، راه‌حل ارائه شده توسط آنان را مورد بررسی و ارزیابی قرار دهیم و در نهایت، نظر صحیح را استخراج کنیم. با بررسی دقیق دیدگاه صاحب‌نظران و تحلیل آن­ها درمی‌یابیم تأویل این احادیث به علم الهی، افزون بر نفی شبهه جبر، با سایر آیات و روایات و ادله کلامی هم‌سوست. در این میان برخی اندیشمندان، نفی وجود ذاتی را شاهدی بر اثبات این مدعا می‌دانند. بر این اساس، عملی که از انسان سر می‌زند و موجود می‌شود، پیش از صدور آن از جانب انسان، در علم الهی معلوم و متعین است.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم.
ابن سلیمان حلّی، حسن، مختصر البصائر الدّرجات، نجف، حیدریه، 1370ق.
ابن سینا، حسین بن عبدالله، المبدأ والمعاد، به اهتمام عبدالله نوری، تهران، مؤسسه مطالعات اسلامی، دانشگاه مک گیل با همکاری دانشگاه تهران، 1363ش.
ـــــــــــــــــــــــــــ، الشفاء الالهیات، تحقیق حسن حسن‌زاده آملی، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، 1418ق.
ابن عباد، ابوالقاسم اسماعیل، المحیط فی اللغة، بیروت، عالم الکتاب، 1414ق.
ابن فارس، احمد بن زکریا، معجم مقائیس اللغة، قم، دفتر تبلیغات اسلامى، 1404ق.
ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1408ق.
تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد، تصنیف غرر الحکم و درر الکلم‏، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، 1366ش.
جزایری، سید نعمت الله، نور البراهین فی اخبار السادة الطاهرین، تحقیق مهدی رجایی، قم، جماعة المدرسین، 1417ق.
جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، قم، اسراء، 1393ش.
ـــــــــــــــــــ، توحید در قرآن، قم، اسراء، 1395ش.
جواهری، محمد، المفید من معجم الرجال الحدیث، قم، محلاتی، 1424ق.
جوهرى، اسماعیل بن حماد، الصحاح - تاج اللغة و صحاح العربیة، بیروت، دار العلم للملایین، 1410ق.
حرّ عاملى، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، قم، مؤسسه آل البیت (ع)، 1409ق.
حسینی، بی‌بی حکمیه، «پژوهشی در رویکرد شیخ کلینی نسبت به روایات محمد بن ابی عمیر»، تحقیقات علوم قرآن و حدیث، بهار 1395، شماره 29، صص117-135.
حلّی، حسن بن علی، رجال ابن داوود، تحقیق محمد صادق آل بحرالعلوم، نجف، حیدریه، 1392ق.
ـــــــــــــــــــــ، رجال ابن داوود، دانشگاه تهران، تهران، ۱۳۴۲ش.
حلّی، حسن بن یوسف، الایضاح الاشتباه، تحقیق محمد حسّون، قم، جماعة المدرسین، 1411ق.
ــــــــــــــــــــــ، خلاصة الاقوال، تحقیق جواد قیومی، قم، مؤسسه نشر الفقاهه، 1422ق.
خمینى، روح‏الله، مصباح الهدایة إلى الخلافة و الولایة(موسوعة الإمام الخمینی)، تهران‏، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى، 1409ق.
ـــــــــــــــ، الطلب و الإرادة، تهران‏، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى، 1421ق.
ـــــــــــــــ، تفسیر سوره حمد‏، تهران‏، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى، 1392ش.‏
ـــــــــــــــ، لبّ الأثر فی الجبر و القدر، تقریر جعفر سبحانى تبریزى، قم‏، مؤسسة الإمام الصادق(ع)، 1418ق.‏
خویی، ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، قم، مرکز نشر آثار شیعه، ۱۴۱۰ق.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، دمشق، بیروت، دارالعلم الدار الشامیة، 1412ق.
زرگوش‌نسب، عبدالجبار و آل‌بویه، علی و سلیمی، علیرضا، «نقد و بررسی نظریاتی در باره اصحاب اجماع»، مبانی فقهی حقوق اسلامی، بهار و تابستان 1392، شماره 11، صص31-46.
صدرالدین شیرازی، محمد ابراهیم، الحکمة المتعالیة فى الاسفار العقلیة الاربعة، بیروت، دار احیاء التراث، ۱۹۸۱م.
ــــــــــــــــــــــــــــــــ، الشواهد الربوبیة، ترجمه و تفسیر جواد مصلح، تهران، سروش، 1385ش.
صدوق، محمدبن علی‏، الامالی، تهران، کتابچی، 1376ش.
ـــــــــــــــــــــ، التوحید، قم‏، جامعه مدرسین، 1398ق.‏
ـــــــــــــــــــــ، الخصال، قم‏، جامعه مدرسین، 1362ش.
ـــــــــــــــــــــ، من لا یحضره الفقیه، قم، دفتر انتشارات اسلامى،1404ق.
طباطبایى، محمدحسین‏، رسائل توحیدى‏، قم‏‏، دفتر انتشارات اسلامى، 1388ش‏.
ــــــــــــــــــــــ، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامى، 1417ق.
طبرسی، فضل بن حسن‏، مجمع البیان فى تفسیر القرآن، تهران‏، انتشارات ناصر خسرو، 1372ش‏.
طوسی، محمدبن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.
ــــــــــــــــــــــ، رجال، تحقیق جواد قیومی اصفهانی، قم، جماعة المدرسین،1420ق.
ــــــــــــــــــــــ، اختیار معرفة الرجال (رجال الکشّی)، مشهد، انتشارات دانشگاه فردوسی، 1348ش.
عراقی، آقا ضیاء، نهایة الافکار، قم، مؤسسه نشر اسلامی، 1405ق.
فراهیدی، خلیل بن احمد، العین، قم، انتشارات هجرت، 1410ق.
فیض کاشانی، محمد محسن، الوافی، اصفهان، کتابخانه امام أمیر المؤمنین على (ع)‏، 1406ق.
قمی، عباس، سفینة البحار و مدینة الحکم و الآثار، قم، اسوه، ‌1414ق.
قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، تصحیح طیب موسوی جزائری، قم، دار الکتاب، 1404ق.
کلینى، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، 1407ق.
کوفی اهوازی، حسین بن سعید، الزهد، قم، المطبعة العلمیة، 1402ق.
محمدی ری‌شهری، محمد، پژوهشی درباره حدیث «السعید سعید فی بطن أمه...»، علوم حدیث، تابستان 1386، شماره 44،‌ صص3-10.
مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار الجامعة لدرر الاخبار الائمة الاطهار (ع)، بیروت، دار الاحیاء التراث، 1403ق.
ــــــــــــــــــ، مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول‏، تهران، دار الکتب الإسلامیة، ‌1404ق.
نجاشی، احمدبن علی، الرجال، تحقیق موسی شبیری الزنجانی، قم، جماعة المدرسین، 1416ق.
نراقی، ملا مهدی، جامع السعادات، ترجمه کریم فیضی، قم، قائم آل محمد (عج)، 1385ش.
نمازی شاهرودی، علی، مستدرک سفینة البحار، تحقیق: حسن نمازی، قم، جماعة المدرسین، 1418ق.