کارکرد فهرست‌های شیخ طوسی و نجاشی در تکمیل روش سزگین در بازیابی منابع آثار کهن روایی (مطالعۀ موردی: کتاب الزهد حسین بن سعید اهوازی)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه تربیت مدرس

2 کارشناسی‌ارشد علوم قرآن وحدیث دانشگاه تربیت مدرس

چکیده

دستیابی به میراث مکتوب و کهن علمی به دلیل فواید متعددی که دارد امری مهم و البته سخت و پیچیده است. فؤاد سزگین روشی نظام­مند را برای بازیابی منابع آثار کهن ارائه کرد که در کنار مزایای بسیار مهم و ارزشمند دچار کاستی­هایی است که برخی از آن­ها ناشی از نبود اطلاعات لازم در فهرست­نگاری­های اهل سنت است. از سوی دیگر اطلاعات مهم دو فهرست شیخ­طوسی و  نجاشی به­ویژه در بیان طرق دستیابی به آثار، در تکیمل روش سزگین و دستیابی به واقعیت و پیشینۀ آثار کهن بسیار کارآمد است. در این مقاله با مطالعه موردی کتاب الزهد حسین بن سعید، کارکرد این دو فهرست در جهت تکمیل روش سزگین در بازیابی منابع آثار کهن روایی ارزیابی شده است. بر این اساس، از یک سو راه­کارهایی برای تمایز میان مؤلفان و راویان در سند که در روش سزگین بدان توجه نشده، ارائه شده است؛ از سوی دیگر برخلاف نظریۀ سزگین که تنها نقش آخرین نام مشترک در اسانید را منبع بودن برای اثر روایی متأخر دانسته، نقش­های مختلف نام مشترک و راه­های شناسایی آن­ها بیان شده است.

کلیدواژه‌ها


اثباتی، اسماعیل، رستمی، محمد حسن، «منابع تفسیری شیخ کلینی»، حدیث­پژوهی، 1394ش، شماره14، 128-99.

اهوازی، حسین بن سعید، الزهد، قم، مطعبة العلمیة، 1402ق.

بابایی، علی اکبر، «پژوهشی دیگر درباره تفسیر قمی»، پژوهش و حوزه، 1383ش، شماره20و19، 234-218.

بحرانی، سید هاشم، البرهان، قم، مؤسسه بعثه، 1374ش.

برقی، احمد بن محمد، المحاسن، قم، دارالکتب الإسلامیة، 1371ق.

شوشتری، محمد تقی، قاموس الرجال، قم، مؤسسة النشر الإسلامی، 1419ق.

حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، قم، مؤسسة آل­البیت (ع)،‏ 1409ق.

حلّی، حسن بن علی بن داود، الرجال، تهران، دانشگاه تهران، 1342ش.

حلّی، حسن بن یوسف، خلاصة الأقوال، نجف، دارالذخائر، 1411ق.

حمادی، عبدالرضا، حسینی، سیدعلیرضا، «بازشناسی منابع کلینی در تدوین کافی»، حدیث­پژوهی، 1392ش، شماره11، 206-181.

حمیری، عبدالله بن جعفر، قرب الإسناد، قم، مؤسسة آل­البیت (ع)، 1413ق.

خویی، ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواة، بی­جا، 1413ق.

رجائی­فرد، ابوالفضل، نیل­ساز، نصرت، تحلیل حوزه­های مختلف میراث مکتوب شیعه در پنج قرن نخست براساس دو فهرست نجاشی و شیخ­طوسی علوم انسانی، تربیت مدرس، 1395ش.

رحمان­ستایش، محمدکاظم، شهیدی، روح­الله، «بازیابی منابع تفسیر قمی»، حدیث­پژوهی، 1393ش، شماره9، 146-107.

سزگین، فؤاد، تاریخ نگارش های عربی، مترجم: کیکاووس جهانداری، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی،1380ش.

شولر، گریگور، شفاهی و مکتوب در نخستین سده­های اسلامی، مترجم: نصرت نیل­ساز، تهران، حکمت، 1393ش.

صدوق، محمد بن علی، الخصال، قم، جامعه مدرسین، 1362ش.

---------------، معانی الأخبار، قم، دفتر انتشارات اسلامى، 1403ق.

---------------، ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، قم، دارالشریف الرضی للنشر، 1406ق.

---------------، من لایحضره الفقیه، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1413ق.

طوسی، محمد بن حسن، رجال، قم، مؤسسة النشر الإسلامی، 1373ش.

----------------، تهذیب الأحکام، تهران، دارالکتب الإسلامیه،‏ 1407ق.

----------------، إختیار معرفة الرجال، مشهد، موسسه نشر دانشگاه مشهد، 1409ق.

----------------، الفهرست، مؤسسة النشر الفقاهة، 1422ق.

----------------، الأمالی، قم، دارالثقافة، 1414ق.

عمادی حائری، سید محمد،«مسائل محمد بن مسلم در الکافی کلینی»، مجموعه مقالات فارسی کنگره بین­المللی ثقة­الإسلام کلینی، قم، دارالحدیث، 1387ش.

فیض کاشانی، محسن، الوافی، اصفهان، کتابخانه امام امیرالمؤمنین علی(ع)، 1406ق.

قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، قم، دارالکتاب، 1404ق.

کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الإسلامیة، 1407ق.

مدرسی­طباطبایی، حسین، میراث مکتوب شیعه تا قرن سوم، قم، کتابخانه تخصصی تاریخ اسلام و ایران، 1383ش .

مجلسی، محمد باقر، بحار الأنوار، بیروت، دارإحیاء التراث العربی، 1403ق.

مفید، محمد بن محمد، الأمالی، قم، کنگره جهانی هزاره شیخ­مفید، 1413ق.

ملکی، محمود، رحمان­ستایش، محمدکاظم،«وصیت مفضل بن عمر، بازیابی و اعتبارسنجی»، علوم حدیث، 1395ش، شماره82، 85-59.

نجاشی، احمد بن علی، رجال، بیروت، دارالأضواء، 1408ق.

نیل­ساز، نصرت، «تبیین و ارزیابی نظریه سزگین دربارۀ شناسایی و بازسازی منابع جوامع روایی»، پژوهش­های قرآن وحدیث، 1393ش،  شماره 11، 346-321.

 

Goldfeld, I. "The Tafsir of Abdallah b. Abbas". Der Islm, 58: 1981. 125-135.

 

Landau-Tasseron, E."On The Reconstruction of Lost Sources", Al-Qantara, 25: 2004. 45-91.

 

Motzki, H. "Dating Muslim Traditions: A Survey", Arabica 52:2, 2005. 204-253.

 

Schoeler, G. The Oral and the Written in Early Islam, (trans) Uwe Vagelpohl (ed.) James E. Montgomery. Oxon. 2006.  

 

Versteegh, C.H.M,. Arabic Grammar and Quranic Exegesis in Early Islam, Leiden. 1993.