اعتبار‌سنجی روایت «کُلُّ بَنِی آدَمَ خَطَّاءٌ» و پیوند آن با آموزه گناه اولیه در مسیحیت

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث دانشگاه تهران

2 دانشیارگروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه تهران، پردیس فارابی

چکیده

اعتبارسنجی روایت «کُلُّ بَنِی آدَمَ خَطَّاءٌ، وَ خَیْرُ الْخَطَّائِینَ التَّوَّابُونَ» و تبیین ارتباط احتمالی آن با آموزه گناه اولیه در آیین مسیحیت، مسأله اصلی مقاله حاضر است. اعتبار سنجی اسناد روایت نشان داد که صحت سندی آن به دلیل حضور انس بن مالک و علی بن مسعده، مخدوش است؛ چرا که بر پایه دیدگاه رجالیان، احتجاج به علی بن مسعده به علت عدم توافق ثِقات برصحت اخبار وی مشکوک است. دروغگو بودن انس بن مالک بر پایه برخی از مستندات روایی معتبر، آسیب دیگری است که اعتبار سند این روایت را مخدوش ساخته است. از نظر دِلالی نیز، تنافی محتوای آن با آموزه عصمت انبیاء و اهل بیت (ع) و قرابت مفهومی آن با انگاره نادرست گناه اولیه در آیین مسیحیت، اعتبار مضمونی آن را تضعیف کرده است.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم، ترجمه: سید محمد رضا صفوی (بر اساس المیزان)، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1388ش.

آقچه کهریزی، بهرام، بررسی تطبیقی توبه و اعتراف به گناه از دیدگاه اسلام و مسیحیت، پایان نامه کارشناسی ارشد، راهنما: دکتر ابراهیم ابراهیمی، دانشگاه اراک، 1390ش.

ابن اثیر، مبارک بن محمد جزری، أسد الغابة فی معرفة الصحابة، محقق: علی محمد معوض - عادل أحمد عبد الموجود، بی جا، دار الکتب العلمیة، 1994م.

.....................................................، جامع الأصول فی أحادیث الرسول، محقق : الأرنؤوط، عبد القادر،  بی جا، مکتبة الحلوانی - مطبعة الملاح - مکتبة دار البیان، بی­تا.

ابن أبی الحدید، عز الدین بن هبة الله، شرح نهج البلاغة، تحقیق: محمد عبدالکریم نمری، بیروت / لبنان، دار الکتب العلمیة، 1998م.

ابن ابی شیبة، أبو بکر عبد الله بن محمد،  المصنف فی الأحادیث والآثار، تحقیق : کمال یوسف الحوت، الریاض، مکتبة الرشد، 1409ق.

ابن بابویه (شیخ صدوق)، محمدبن علی، الخصال، قم، انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه، چاپ دوم، 1403ق.

............................................................، عیون اخبارالرضا(ع)، بیروت، مؤسسة الاعلمی، 1404ق.

ابن حبان، عبد الله بن محمد بن جعفر،  جزء فیه فوائد ابن حیان، [انتقاها وجمعها أبو بکر أحمد بن محمد بن الحافظ الکبیر أبی بکر أحمد بن أصبهانی(498 هـ)]، بی­جا، بی­تا.

ابن حبان، محمد بن حبان أبو حاتم سجستانی، الثقات، محقق: سید شرف الدین أحمد، بی­جا، دار الفکر، 1397ق.

........................................................................، المجروحین من المحدثین و الضعفا و المتروکین، محقق: إبراهیم زاید، محمود، بی­جا، بی­تا.

 ابن حجر عسقلانی، ابوالفضل شهاب‌الدین احمد بن علی بن محمد الکنانی ، تقریب التهذیب، محقق: مصطفى عبد القادر عطا، بیروت ، لبنان، دار الکتب العلمیة ، 1415ق.

................................، تهذیب التهذیب، ج7، الهند، مطبعة دائرة المعارف النظامیة، 1326ق.

ابن حنبل، أحمد بن محمد، مسند الإمام أحمد بن حنبل، محقق: شعیب الأرنؤوط - عادل مرشد و دیگران، بی­جا، مؤسسة الرسالة، 2001 م.

ابن فارس، أبوحسین أحمد، معجم مقاییس اللغه، محقق/مصحح: هارون، عبد السلام محمد، قم، مکتب الاعلام الاسلامی‏، 1404ق.

ابن ماجه، أبو عبد الله محمد بن یزید قزوینی، سنن ابن ماجه، محقق: شعیب الأرنؤوط - عادل مرشد - محمَّد کامل قره بللی - عَبد اللّطیف حرز الله، دار الرسالة العالمیة، 1430ق.

ابن معین، یحیی، تاریخ ابن معین، الدوری،محقق: نور سیف، أحمد محمد، دمشق، دار المأمون للتراث، بی­تا.

ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، محقق/مصحح: میردامادى، جمال الدین‏، بیروت، دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع- دار صادر، 1414ق‏.

ابن هشام انصاری، ابی‌محمد عبدالله جمال الدین بن یوسف بن احمد بن عبد الله، مغنی اللبیب عن کتب الاعاریب، تحقیق و شرح: عبدالطیف محمد الخطیب، کویت، سلسله التراث العربیه،‌‌ 2000م.

ابویعلى، أحمد بن علی، مسند أبی یعلى، محقق: سلیم أسد، حسین، دمشق، دار المأمون للتراث، 1404ق.

البانی، محمد ناصرالدین، صَحِیحُ التَّرْغِیب وَالتَّرْهِیب، الریاض - المملکة العربیة السعودیة، مکتَبة المَعارف لِلنَشْرِ والتوزیْع، 2000م.

اوسی، علی، روش علامه طباطبایی در المیزان، ترجمه: حسین میرجلیلی، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، شرکت چاپ ونشر بین الملل، 1381ش.

بخاری، محمد بن إبراهیم، التاریخ الکبیر، دیار بکر – ترکیا، المکتبة الإسلامیة، بی­تا.

بغوی، حسین بن مسعود،  شرح السنة، محقق: الأرناؤوط، شعیب – الشاویش،  محمد زهیر، دمشق ـ بیروت، دار المکتب الإسلامی، چاپ دوم، 1403ق.

بیهقی، أبو بکر أحمد بن الحسین،  شعب الإیمان، محقق : بسیونی زغلول، محمد السعید، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1410ق.

پاینده، ابو القاسم‏، نهج الفصاحة، تهران‏، دنیاى دانش‏، 1363ش‏.

ترجمه کتب مقدس (عهد قدیم «مزامیر»)، تهران، انجمن کتاب مقدس ایران، بی­تا.

................................ (عهد جدید «رومیان»)، تهران، انجمن کتاب مقدس ایران، 1365ش

ترمذی، محمد بن عیسى، الجامع الصحیح سنن الترمذی، تحقیق : شاکر، أحمد محمد و دیگران، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، بی­تا.

توکلی، غلامحسین، «گناه اولیه»،  نشریه دانشکده ادبیات و علوم انسانی تبریز، بهار 1384، شماره 194، 135 - 168.

تیلیخ، پل، الهیات سیستماتیک، ج 2، ترجمه: حسین نوروزی، تهران، انتشارات حکمت، 1381ش.

جرجانی، أحمد بن عدی، الکامل فی ضعفاء الرجال، تحقیق: عادل أحمد عبد الموجود-علی محمد معوض، بیروت-لبنان، الکتب العلمیة، 1997م.

جوزی، محمد، بساتین الواعظین و ریاض السامعین، محقق: ایمن البحیری، بیروت، مؤسسة الکتب الثقافیة، چاپ دوم، 1419ق.

جوهری، إسماعیل بن حماد، الصحاح تاج اللغة وصحاح العربیة، محقق: عطار عبد الغفور، أحمد، بیروت، دار العلم للملایین، چاپ چهارم، 1407ق.

حاکم نیشابوری،، المستدرک على الصحیحین، محقق: عبد القادر عطا، مصطفى، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1411ق.

حسن، عبدالله،مناظرات فی الامامه، قم، انتشارات دلیل ما، ۱۴۲۴ق.

حسینی زبیدی، محمد مرتضى‏، تاج العروس من جواهر القاموس‏، محقق/مصحح: على، هلالى و سیرى، على‏ ، بیروت‏، دارالفکر، 1414ق‏.

حلی، حسن بن یوسف، نهج الحق وکشف الصدق، مقدمه: آیت الله سید رضا صدر، تعلیق: فرج الله حسنی، بیروت، دارالکتاب اللبنانی، ۱۹۸۲ق.

حمیرى یمنی،  نشوان بن سعید، شمس العلوم ودواء کلام العرب من الکلوم، محقق: د العمری، حسین بن عبد الله – الإریانی، مطهر بن علی - محمد عبد الله، یوسف، دار الفکر المعاصر (بیروت - لبنان)، 1420ق.

خراسانی، محمد کاظم،  کفایه الاصول، قم، مؤسسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث، بی­تا.

خوشقانی، ندا، علیزمانی، امیرعباس،«سرگذشت انسان از اختیار تا نجات (بررسی تطبیقی اختیار انسان از دیدگاه ایرنائوس و ترتولیان)»،مجله الهیات تطبیقی، پاییز 1389، شماره سوم، صص 49-68.

خوئی، سید ابوالقاسم، معجمرجال الحدیث، قم،  مرکز نشر آثار شیعه، چاپ چهارم، 1410 ق.

دارمی، عبدالله بن عبدالرحمن أبو محمد،  سنن الدارمی، محقق: زمرلی، فواز أحمد, السبع العلمی، خالد، بیروت،  دار الکتاب العربی، 1407ق.

ذهبى، محمد بن أحمد بن عثمان، تذکرة الحفاظ، دراسة وتحقیق: زکریا عمیرات، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1998م.

 رازی، ابن أبی حاتم، الجرح والتعدیل، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، 1371ق.

راغب اصفهانى، حسین بن محمد، مفردات ألفاظ القرآن‏، محقق/مصحح: داوودى، صفوان عدنان‏، بیروت- دمشق‏، دار القلم- الدار الشامیة، 1412ق‏.

رویانی، أبو بکر ، مسند الرویانی، محقق: أبویمانی، أیمن علی، القاهره، مؤسسة قرطبة، 1416ق.

زرقانی، محمد عبدالعظیم، مناهل العرفان فی علوم القرآن، مطبعة عیسى البابی الحلبی وشرکاه، الطبعة الثالثة، بی­تا.

سبحانی، جعفر، مع الشیعه الامامیة فی عقائدهم، قم، انتشارات مشعر، 1372ش.

شیبانی، أحمد بن حنبل،  مسند الإمام أحمد بن حنبل، القاهره، مؤسسه قرطبه، بی­تا.

طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج 11 و 1، قم، انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1417ق.

................،..........................،.................................................، ج 3، ترجمه سید محمدباقر موسوی همدانی، قم، دفتر انتشارات جامعه ی مدرسین حوزه ی علمیه ی قم، چاپ پنجم، 1374ش.

طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، بیروت، دارالمعرفة، 1406ق.

طوسی، محمّدبن حسن، التبیان، به کوشش احمد حبیب عاملی، بیروت، داراحیاء التراث العربی،بی‌تا.

عقیلی، محمد بن عمرو، ضعفاء العقیلی، محقق: دکتور قلعجی، عبد المعطی أمین، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ دوم، 1418ق.

فاکر میبدی، محمد، مبانی تفسیر روایی، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1393ش.

قرشى بنایى، على اکبر، قاموس قرآن، تهران‏، دارالکتب الاسلامیة، 1412ق‏.

قرطبی، أبوعمر یوسف بن عبدالله، الاستیعاب فی معرفة الأصحاب، المحقق: علی محمد البجاوی، بیروت، دار الجیل،‌ 1992م.

کجراتی، محمدطاهر بن علی، مجمع بحار الأنوار فی غرائب التنزیل ولطائف الأخبار، ج5، بی­جا، مطبعة مجلس دائرة المعارف العثمانیة، الطبعة الثالثة، 1387ق.

کشی، عبد بن حمید ،  مسند عبد بن حمید، تحقیق: سامرائی، صبحی بدری، الصعیدی، محمود محمد خلیل، القاهرة، مکتبة السنة، 1408ق.

کلاباذی، أبوبکر محمد بن أبی إسحاق، بحر الفوائد المشهور بمعانی الأخبار، محقق: محمد حسن إسماعیل،  محمد حسن– المزیدی، أحمد فرید، بیروت، لبنان، دار الکتب العلمیة، 1420ق.

محمدی ری شهری، محمد، میزان الحکمه، مترجم: حمید رضا شیخی، قم، دار الحدیث، 1377ش.

مزی، یوسف بن عبد الرحمن بن یوسف، تهذیب الکمال فی أسماء الرجال، محقق: دکتور عواد معروف، بشار، بیروت، لبنان، مؤسسة الرسالة، چاپ چهارم، 1400ق.

مصباح یزدی، محمدتقی، آموزش عقاید (دوره سه جلدى در یک مجلد)، تهران، شرکت چاپ و نشر بین الملل سازمان تبلیغات اسلامى، 1393ش.

.........................................، راه و راهنماشناسی، قم، انتشارات موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، 1393ش.

معرفت، محمدهادى، التفسیر و المفسرون فی ثوبه القشیب، ج‌2، مشهد، الجامعة الرضویه للعلوم الاسلامیه، 1418ق.

ملایوسفی، مجید؛ معماری، داود، «گناه نخستین از دیدگاه اسلام و مسیحیت»، ادیان و عرفان، پاییز و زمستان 1390، شماره 2، صص 101 – 126.

موحدی‌ابطحی، محمدباقر، تهذیب المقال فی تنقیح کتاب الرجال للشیخ الجلیل ابی‌العباس احمدبن علی النجاشی، قم،‌ صاحب اثر، 1375ش.

نائینی، محمدحسین، اجود التقریرات، گردآورنده: سیدابوالقاسم خوئی، ج 1، قم، صاحب الامر (عج)،  1378ش.

نفیسی، شادی، «معیارهای نقد متن در ارزیابی حدیث»، دانشگاه تهران، زمستان 1380ش، شماره 70، صص13– 44.

یاقوتیان، مهدی، «مبانی برداشت معصومانه از معارف قرآن»، «گفت و گو با آیت الله دکتر محمّد صادقی تهرانی»، مجله بینات، قم، پاییز 1380ش، سال هشتم، شماره 31، صص 88 – 110.

Augustin, City of God, translation: Philip Schaff, New York, Grand Rapids, Mi: Christian Classics Ethereal Library, The Christian Literature Publishing Co., 1890

Irenaeus, Against Heresies, Alexander Roberts and James Donaldson, Revised and Chronologically Arranged With Brief Prefaces and Occasional notes by A. Cleveland Coxe (New York: Christian Literature Publishing Co., 1992).

Tertullian, On The Testimony of The Soul and on The "Prescription" of Heretics, Translation: T. Herbert Bindley, D.D, London, Society for Promoting Christian Knowledge, Northumberland Avenue, w.c. j43, Queen Victoria Street, b.c, Brighton: 129, North Street, New York: E. S. Gorham ,1914.