فهم وتحلیل روایات تأویل آیه «کهیعص» به واقعه کربلا

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار دانشگاه مازندران

2 مدرس گروه معارف اسلامی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد کردکوی، گرگان

چکیده

از جمله آیات متشابه قرآن کریم، آیات فواتح برخی سور، معروف به حروف مقطعه­ هستند. یکی از آن­ها، آیه­ی «کهیعص» در ابتدای سوره مبارکه مریم است. در برخی احادیث مندرج در کتب روایی امامیه، پیرامون این آیه، تأویلی ارائه شده است که آن را با امام حسین (ع) و حادثه­ی کربلا انطباق می­دهد. پرسش اساسی این است که با عنایت به فهم این حدیث، این تأویل آیه تا چه حد مورد اعتماد است؟ در این مقاله تلاش شده است با بهره­گیری از روش تحلیلی توصیفی به بررسی سندی و متنی روایت حاوی این تأویل از آیه پرداخته شود تا با فهم کل روایت، مقایسه­ای با مفاهیم بنیادین شیعه صورت پذیرد. بررسی­ها نشان می­دهد؛ با توجه به نقدهای جدّی سندی؛ عدم ذکر روایت در کتب روایی و تفسیری معتبر و حضور افراد مجهول، ضعیف، غالی و کذّاب در میان راویان و متنی؛ شش اشکال عمده به خصوص وارد ساختن نسبت­های ناروا به امامَین عسکری (ع) و مهدی (عج)، ضعف شدید آن اثبات شده و در نتیجه به این تأویل از آیه نمی­توان اعتماد نمود.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم، ترجمه ناصرمکارم شیرازی، دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامى، ایران، قم، دوم، 1373ش.

ابن داود حلی، حسن بن علی. کتاب الرجال. تهران: دانشگاه تهران، دوم، 1383.

ابن شهر آشوب، محمّد بن على. مَناقِبُ آلِ أبی ‏طالب، قم، مؤسسه انتشارات علامه، بی­تا.

........................، معالم العلماء، نجف اشرف‏، منشورات المطبعة الحیدریة، 1380ق.

........................، مناقب آل أبی طالب علیهم السلام ، قم، علامه، 1379ق.

ابن طاوس، سیّد رضى الدین، الإقبال بالأعمال الحسنة فیما یعمل مرة فی السنة، تهران، دار الکتب الإسلامیة، 1409ق.

ابن‏عطیه، عبدالحق بن غالب، المحرر الوجیز فى تفسیر الکتاب العزیز، دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون، بیروت، 1422ق.

ابن غضائری، احمدبن حسین، رجال ابن الغضائری، قم، دار الحدیث، 1380.

ابوالفتوح رازی، حسین بن على، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، آستان قدس رضوى، بنیاد پژوهشهاى اسلامى، مشهد، 1408ق.

بحرانى، هاشم بن سلیمان. البرهان فى تفسیر القرآن‏، تهران، بنیاد بعثت، 1416ق.

برقی، ابوجعفر احمد بن محمّد بن خالد، رجال البرقی، بی جا، نشر القیوم، 1377.

بیضاوى، عبد الله بن عمر، أنوار التنزیل و أسرار التأویل‏، بیروت، دار احیاء التراث العربى، 1418ق.

حافظ برسى، رجب بن محمد، مشارق أنوار الیقین فی أسرار أمیر المؤمنین علیه السلام، بیروت، أعلمی، 1422ق.

حسنى واعظ، محمود بن محمد، دقائق التأویل وحقائق التنزیل، ایران، مرکز پژوهشى میراث مکتوب، 1381ش.

حلی، حسن بن یوسف، خلاصة الأقوال فی معرفة الرجال، بی­جا، الفقاهه، دوم، 1380.

خویی، سید ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواه، قم، دفتر آیت­الله العظمی الخوئی، 1368.

زمخشرى، محمود بن عمر، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فى وجوه التأویل، دار الکتاب العربی، بیروت، سوم، 1407ق.

سیدرضى، محمد بن حسین، حقائق التأویل فی متشابه التنزیل، لبنان، دار الأضواء، 1406ق.

.........................................، نهج البلاغه، گردآورنده. تصحیح صبحی صالح، قم، دارالهجره، بی­تا.

سیوطى، عبدالرحمن بن ابى‏بکر، الإتقان فی علوم القرآن، بیروت، دار الکتاب العربی ، دوم، 1421ق.

شوشتری، محمدتقی، قاموس الرجال، قم، دفترانتشارات اسلامی، دوم، 1410ق.

شوکانى، محمد، فتح القدیر، دمشق، دار ابن کثیر، 1414ق.

شیخ آقا بزرگ تهرانى‏، الذریعة إلى تصانیف الشیعة، ایران، اسماعیلیان قم و کتابخانه اسلامیه تهران، 1408ق.

صدوق، محمّد بن على بن بابویه، علل الشرائع، فم، کتابفروشى داورى، 1386ق.

...................................................، کمال الدین و تمام النعمه، تهران، دارالکتب الإسلامیة، 1354.

...................................................، کمال الدین و تمام النعمة، تهران، اسلامیه، دوم، 1395ق.

...................................................، معانی الأخبار، قم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه، دوم، 1403ق.

....................................................، من لا یحضره الفقیه، قم، دفتر انتشارات اسلامى، دوم، 1413ق.

صفار، محمد بن حسن، بصائر الدرجات فی فضائل آل محمّد صلّى الله علیهم، قم، مکتبة آیة الله المرعشی النجفی، 1404ق.

طباطبایى، سید محمد حسین، المیزان فى تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامى، دوم، 1417ق.

طبرسی، فضل بن الحسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات ناصر خسرو، سوم، 1372.

طبرى، ابو جعفر محمّد بن جریر، جامع البیان فى تفسیر القرآن، بیروت، دارالمعرفة، 1412ق.

طبرى آملى صغیر، محمد بن جریر بن رستم، دلائل الإمامة، ط – الحدیثة، قم، بعثت، 1413ق.

طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دارإحیاء التراث العربى، بی­تا.

.................................... ، رجال الشیخ الطوسی، مشهد، آستان قدس رضوی، دوم، 1371ش.

.....................................، فهرست شیخ طوسی، قم، الشریف رضی، بی­تا.

عاملى، على بن حسین، الوجیز فى تفسیر القرآن العزیز، قم، دار القرآن الکریم، 1413ق.

عاملى نباطى، على من محمد بن على بن محمد بن یونس، الصراط المستقیم إلى مستحقی التقدیم، نجف، المکتبة الحیدریة، 1384ق.

عروسی حویزی، عبد علی بن جمعه، تفسیر نورالثقلین، قم، مطبعة العلمیه، چهارم.

فیض کاشانى، ملا محسن، تفسیر الصافى، تهران، انتشارات الصدر، چاپ دوم، 1415ق.

قطب الدین راوندى، سعید بن هبة الله، الخرائج و الجرائح، قم، مؤسسه امام مهدى (عج)، 1409ق.

قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی،  قم، مؤسسه دار الکتاب، چاپ سوم، 1363ش.

کشی، محمّد بن عمر، اختیار معرفة­الرجال، مشهد،  دانشگاه مشهد، 1348ش.

مجلسى، محمّد باقر، بحارالأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهارعلیهم السلام‌، بیروت، مؤسسة الطبع و النشر‌، دوم، 1410ق.

........................... ، بحار الأنوارالجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار ، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، دوم، 1403ق.

........................... ، مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول، تهران، دار الکتب الإسلامیة، دوم، 1404ق.

مجلسى، محمدتقى بن مقصودعلى، روضة المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه، ط - القدیمة، قم، مؤسسه فرهنگى اسلامى کوشانبور، دوم، 1406ق.

معرفت، محمدهادى، التمهید فی علوم القرآن، ایران، حوزه علمیه قم، سوم، 1410ق.

مکارم شیرازیناصر،  تفسیرنمونه، قم، دارالکتب الاسلامیه، 1389.

مقاتل بن سلیمان، تفسیر مقاتل بن سلیمان، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، 1423ق.

مؤسسة دائرة معارف الفقه الإسلامی، دائرة معارف الفقه الإسلامی طبقاً لمذهب أهل البیت علیهم‏السلام، ایران، قم، 1423ق.

نجاشی، احمدبن علی، رجال النجاشی، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، 1374.

نجفی، محمّد حسن بن باقر، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت، دار احیاء التراث العرب، بی­تا.